قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتتىگىنە كانديدات ن.ءا.نازارباەۆتىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسى قۇرمەتتى قازاقستاندىقتار! 2015 جىلدىڭ 26 ساۋىرىنە تاعايىندالعان كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋ ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ جالپىقازاقستاندىق باستاماسىنا جاۋاپ بولدى. وندا وتاندى, بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى نىعايتۋعا ۇستانعان ءبىزدىڭ باعىتىمىزدى جالعاستىرۋعا دەگەن حالىقتىڭ بىرلىگى تانىلدى. مەن سايلاۋعا قاتىسۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادىم جانە قازاقستاندىق سايلاۋشىلارعا ءوزىمنىڭ سايلاۋالدى باعدارلامامدى ۇسىنامىن. ءى. قازاقستاندىق ۇلى جول تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قازاقستان ۇلى جولدى ءجۇرىپ ءوتتى. ءبىزدىڭ ەلىمىز الەمنىڭ نەعۇرلىم باسەكەگە قابىلەتتى 50 ەلىنىڭ قاتارىنا ەندى. ءىجو كولەمى 20 ەسە ءوسىپ, 2014 جىلى جان باسىنا شاققاندا 13 مىڭ دوللاردى قۇرادى. ءبىزدىڭ ەلىمىز قولايلى ينۆەستيتسيالىق احۋال بويىنشا تمد-دا كوشباسشىعا اينالدى جانە 200 ملرد. دوللاردان استام تىكەلەي شەتەل ينۆەستيتسيالارىن تارتتى. حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ارتۋى قامتاماسىز ەتىلدى. ورتاشا ايلىق ەڭبەكاقى مولشەرى 27 ەسەگە ۇلعايدى, قازاقستاندىقتاردىڭ تابىسى 12 ەسەگە ارتتى. قازاقستاندىقتار ءومىرىنىڭ ۇزاقتىعى 70,4 جاسقا دەيىن ۇلعايدى, انا مەن بالا ءولىمى ەداۋىر تومەندەدى. ءبىز ءححى عاسىرعا بۇكىل الەم ءۇشىن لايىقتى جانە قۇرمەتتى ەل, سەنىمدى جانە تۇراقتى ارىپتەس رەتىندە ەندىك. وتكەن 4 جىلدا العا قاراي قارىشتى قادام جاسالدى. 2011 جىلعى سايلاۋالدى ناۋقانى ماقساتتارىنىڭ بارىنە قول جەتكىزىلدى. بىرىنشىدەن, ءىجو كولەمى ورتا ەسەپپەن جىل سايىن 5,7 پايىزعا ارتىپ وتىردى. ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ ءبىرىنشى بەسجىلدىق جوسپارى اياقتالدى. ءتورت جىل ىشىندە ەلدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە شامامەن 630 يندۋستريالىق جوبا ىسكە قوسىلدى, 55 مىڭعا تارتا جاڭا تۇراقتى جۇمىس ورىندارى اشىلدى. قۇنى 4 ترلن.تەڭگەدەن استام تاۋارلار ءوندىرىلدى. وسىعان دەيىن ءوزىمىز شەتەلدەن تاسىپ كەلگەن 400-دەن استام جاڭا ءونىم تۇرلەرىن شىعارۋ يگەرىلدى. قازاقستان ءۇشىن مەيلىنشە جاڭا سالالار – ءىت تەحنولوگيالار, اۆيا جانە اۆتوموبيل جاساۋ, مۇناي-حيميا ونەركاسىبى, لوكوموتيۆتەر, ۆاگوندار جانە باسقالار ءوندىرىسى پايدا بولدى جانە تابىستى دامىپ كەلەدى. 4 جىلدا جاڭا ءوندىرىس ونىمدەرى ەكسپورتىنان تۇسكەن تابىس 628 ملرد.تەڭگەنى قۇرادى. ەكىنشىدەن, اگرارلىق سەكتور ايتارلىقتاي دامۋ قارقىنىنا يە بولدى. اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ جالپى كولەمى 10%-عا, 2,5 ترلن.تەڭگەگە دەيىن ءوستى. مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ ءوسۋى 26% قۇرادى. تاماق ونىمدەرى ءوندىرىسى دە 25%-دان استامعا ۇلعايدى. ۇشىنشىدەن, ينفراقۇرىلىمدىق سالالاردا ۇلكەن وزگەرىستەر ورىن الدى. ەنەرگەتيكا سالاسىندا قورلاندىرۋشى قۋاتتار ءوسىمى 13% قۇرادى. 67 قوسالقى ستانسا مەن تاراتۋ توراپتارى, 900 كم. جاڭا ەلەكتر تاراتۋ جەلىلەرى سالىندى جانە جاڭعىرتىلدى. كولىك سالاسىندا 4 جىلدا 1700 كم. دەرلىك جاڭا تەمىرجول جەلىلەرى: جەزقازعان – بەينەۋ, وزەن – تۇرىكمەنستانمەن شەكارا, جەتىگەن – قورعاس, ارقالىق – شۇباركول جەلىلەرى سالىندى. اۆتوموبيل جولدارىنىڭ 70%-نىڭ جاعدايى جاقسارتىلدى. «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» ترانسەۋرازيالىق ماگيسترالى جوباسىنىڭ شىمكەنت – رەسەي فەدەراتسياسىمەن شەكارا ۋچاسكەسىندە قوزعالىس اشىلدى. استانا – قوستاناي – چەليابى جانە ورال – اقتوبە اۆتوجولدارى قايتا جاڭعىرتىلدى. اقتاۋ پورتىندا 3 قۇرعاق جۇك تەرمينالدارىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالىپ كەلەدى, ول جۇكتەردى تاسىمالداۋدىڭ جىلدىق كولەمىن 2 ەسە دەرلىك ارتتىرماق. قىتايدىڭ ليانيۋنگان پورتىندا قازاقستاندىق تەرمينال كەشەنى اشىلدى. تورتىنشىدەن, مەملەكەت شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ بويىنشا شارالار قابىلدادى. 4 جىلدا بەلسەندى كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەر سانى 20%-عا, 900 بىرلىككە دەيىن ءوستى. ولاردا ەڭبەكپەن قامتىلعان جۇمىسكەرلەر سانى 3 ملن.-عا جۋىقتادى, ول 2011 جىلعىدان 14%-عا ارتىق. بيزنەستىڭ جول كارتاسى بويىنشا 230 مىڭنان استام كاسىپكەر قولداۋ شارالارىمەن قامتىلدى. سوماسى 1 ترلن.تەڭگەدەن اساتىن 5 مىڭنان استام جوبا قارجىلاندىرىلدى. بەسىنشىدەن, قازاقستان جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا باستايتىن شەشۋشى الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋ جولىنا بەت بۇردى. ەڭبەك كۇنى, سونداي-اق, ايرىقشا كوزگە تۇسكەن ەڭبەك ادامدارىنا جوعارى اتاقتار مەن مەملەكەتتىك ناگرادالار تاعايىندالدى. قازىر ءبىز جىل سايىن وتباسى كۇنىن اتاپ وتۋدەمىز, وتباسىلىق جانە مورالدىق قۇندىلىقتاردى نىعايتۋدىڭ جالپىۇلتتىق جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋدامىز. 4 جىل ىشىندە قارجىلاندىرۋ كولەمى ءبىلىم بەرۋدە – 1,9 ەسەگە, عىلىمدا – 2,3 ەسەگە, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا 1,6 ەسەگە ۇلعايدى. «بالاپان» باعدارلاماسى بويىنشا 2 مىڭنان استام بالاباقشا اشىلدى. 3-تەن 6 جاسقا دەيىنگى بالالاردىڭ 78,6%-ى قازىردىڭ وزىندە مەكتەپكە دەيىنگى تاربيەمەن جانە ءبىلىم بەرۋمەن قامتىلعان. جالپى ءبىلىم بەرەتىن 428 مەكتەپ سالىندى, 280 كوللەدجدە 3 مىڭنان استام كاسىپورىننىڭ قاتىسۋىمەن قوس تاراپتى ءبىلىم بەرۋ ەنگىزىلۋدە. بيىل قازاقستاندىق جوعارى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ تۋۇستارى – نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتى العاشقى ماماندار ءبىتىرىپ شىعادى. ءتورت جىلدا 600-دەن استام دەنساۋلىق ساقتاۋ نىساندارى سالىندى. جۇمىسپەن قامتىلعان حالىق سانى 8,6 ملن.ادامعا دەيىن ءوستى. 2010 جىلدان باستاپ حالىقتىڭ تابىستارى 43%-عا, ورتاشا ايلىق ەڭبەكاقى 64%-عا, 127 مىڭ تەڭگەگە دەيىن ۇلعايدى. مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك جاردەماقىلار مولشەرى – 1,4 ەسەگە (20 302 تەڭگەگە دەيىن), ەڭ تومەنگى زەينەتاقى 1,8 ەسەگە (21 736 تەڭگەگە دەيىن) ءوستى. ءبىزدىڭ قالالارىمىزدىڭ, اۋدان ورتالىقتارىنىڭ, اۋىلدار مەن سەلولاردىڭ كەلبەتى جىلدان جىلعا جاقسارا تۇسۋدە. 30 ملن.شارشى مەتردەن استام جاڭا تۇرعىن ءۇي سالىندى. التىنشىدان, وتكەن 4 جىلدا اۋقىمدى اكىمشىلىك رەفورما دايىندالىپ, جۇزەگە اسىرىلدى. مەملەكەتتىك اپپارات رەفورمالاندى, ۇكىمەت فۋنكتسيالارىنىڭ 60%-ى مينيسترلىكتەر مەن اكىمدىكتەر دەڭگەيىنە بەرىلدى. ناتيجەسىندە ۇكىمەت ىقشامدالدى, وعان ستراتەگيالىق باسقارۋ فۋنكتسيالارى بەكىتىلىپ بەرىلدى. اۋداندىق ماڭىزداعى اكىمدەردىڭ, سونداي-اق, سەلو اكىمدەرىنىڭ سايلانبالىلىعى ەنگىزىلدى. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن سوت جۇيەسىندە تەرەڭ ءماندى رەفورما جۇزەگە اسىرىلۋدا. سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى دايەكتى جانە قاتاڭ كۇرەس جۇرگىزىلۋدە, ونىڭ تابىستىلىعىن حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ كوبى اتاپ كورسەتىپ وتىر. ءبىزدىڭ قوعامىمىزداعى كونفەسسياارالىق كەلىسىم مەن تاتۋلىقتىڭ ارقاۋلىق نەگىزى رەتىندەگى مەملەكەتتىڭ زايىرلىلىق سيپاتى نىعايتىلدى. ءدىني جانە وزگە دە ەكسترەميزمنىڭ جولىن كەسۋ بويىنشا شارالار قابىلدانۋدا. جەتىنشىدەن, قازاقستاننىڭ حالىقارالىق بەدەلى بارعان سايىن نىعايا تۇسۋدە. ءبىز ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىن وتكىزۋ قۇقىنا قول جەتكىزدىك. بۇل قازاقستان مەن استانانىڭ تابىستارىن جاھاندىق تانۋ كورىنىسى. بيىل بىزدە الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ V سەزى وتەدى. ءوز ارىپتەستەرىمىزبەن بىرگە ءبىز ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتى قۇردىق. ەۋروپا وداعىمەن كەڭەيتىلگەن ارىپتەستىك جانە ىنتىماقتاستىق تۋرالى جاڭا كەلىسىم قول قويۋ ءۇشىن دايىندالدى. قازاقستاننىڭ دسۇ-عا ەنۋ ۇدەرىسى مارەگە جاقىندادى. ءبىز الەمگە كوپجاقتى ءوزارا بايلانىس ورناتۋدىڭ G-GLOBAL تۇجىرىمداماسىن ۇسىندىق. ءبىزدىڭ بۇل باستامامىز قازىرگىدەي گەوساياسي قاراما-قايشىلىقتار شيەلەنىسى جاعدايىندا بارعان سايىن ماڭىزعا يە بولا تۇسپەك. بۇتىندەي العاندا, بۇلار بۇكىل قازاقستاندىقتار ماقتان تۇتاتىن ءبىزدىڭ ورتاق جۇمىسىمىزدىڭ باستى ناتيجەسى! ءىى. ءداۋىردىڭ سىن-قاتەرلەرى الەم كۇردەلى كەزەڭدى باستان وتكەرۋدە. الەمدىك نارىقتاردا ەنەرگيا كوزدەرى مەن مەتالل باعالارىنىڭ كۇرت قۇلدىراۋى جاھاندىق جانە وڭىرلىك ەكونوميكالىق تاۋەكەلدەردى ۇلعايتا ءتۇستى. تەرىس ىقپال ءىس جۇزىندە الەمنىڭ بارلىق ەلدەرىنىڭ ەكونوميكالارىندا سەزىلۋدە. قازاقستان دا ودان تىس ەمەس. ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزدا داعدارىس دەيتىندەي داعدارىستىڭ جوق ەكەنىن, ول ءۇشىن ىشكى سەبەپتىڭ جوقتىعىن ءتۇسىنۋ ماڭىزدى. ءبىز بەتپە-بەت كەلىپ وتىرعان قيىندىقتار – ءبىزدىڭ جاھاندىق ەكونوميكالىق بايلانىستارعا ارالاستىعىمىزدىڭ قيسىندى كورىنىسى. الەمدەگى اسكەري-ساياسي احۋال جاڭا قاۋىپتى سىن-قاتەرلەرگە تولى. حالىقارالىق تەرروريزم «باسىن كوتەردى», جەر شارىنىڭ كوپتەگەن وڭىرلەرىندە كونفەسسياارالىق قارىم-قاتىناستار شيەلەنىسە ءتۇستى. جاھاندىق تۇرعىدا, اسىرەسە, ەۋروپادا داۋ-جانجالداردىڭ جاڭا وشاقتارى مەن قاۋىپسىزدىكتىڭ بىرقاتار پروبلەمالارىنىڭ شەشىلمەۋى سالدارىنان دەرجاۆالار اراسىنداعى سەنىمسىزدىكتىڭ ۇلعايۋى بايقالۋدا. بۇل جۇيەلىك الەمدىك داعدارىس, قازىر بارشا ءۇشىن دە قيىن. ونىڭ ىقتيمالدىلىعىن ءبىز وسىدان ەكى جىل بۇرىن-اق بولجاعانبىز. «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا الەمگە جانە ءبىزدىڭ ەلىمىزگە ەڭسەرۋگە تۋرا كەلەتىن جاھاندىق سىن-قاتەرلەر ەگجەي-تەگجەيلى سانامالاپ كورسەتىلگەن. ءبىزدى ەرەكشە جانە تەرەڭ وزگەرىستەر كۇتىپ تۇر. الەمدىك دامۋدىڭ وسىناۋ كۇردەلى اسۋىنان مەملەكەتتەردىڭ ءبارىنىڭ بىردەي وتە الماسى انىق. داعدارىسقا قارسى دامۋدىڭ وسىعان دەيىنگى تاجىريبەسى شەشۋشى ءرول اتقاراتىن بولادى. قازاقستاندا ول تاجىريبە بار – ءبىز ەلەۋلى سىناقتاردان وتتىك جانە بۇرىنعى بىرقاتار سىرتقى جاھاندىق سىلكىنىستەر زارداپتارىن ەڭسەردىك. قازىر قازاقستان ەكونوميكا سالاسىندا تاعى دا سەنىمدى جاۋاپ قايتارا الدى. «نۇرلى جول» جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتى دەر كەزىندە ازىرلەنىپ وتىر. ول, بىرىنشىدەن, ينفراقۇرىلىمدىق دامۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى شەڭبەرىندە الەمدىك داعدارىسقا قارسى تۇرۋ شارالارىنان, ەكىنشىدەن, ەكىنشى بەسجىلدىق شەڭبەرىندە يندۋستريالاندىرۋ باعىتىن جالعاستىرۋدان قۇرالادى. سول سياقتى الەۋمەتتىك ساياسات تا ايقىن بەلگىلەنگەن. قاتاڭ بيۋدجەت ءتارتىبى مەن ۇنەم مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەرىنە اسەر ەتپەيدى. قازاقستان – الەمدىك جانە وڭىرلىك ساياساتتىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسى. ءبىز قوماقتى حالىقارالىق بەدەلگە يەمىز. بارلىق سىرتتان سوققان داۋىلدار مەن قيىندىقتارعا قاراماي, قازاقستان تەك العا جۇرۋگە ءتيىس! ءىىى. بەس ينستيتۋتسيونالدىق رەفورما جاھاندىق سىن-قاتەرلەر مەن تاۋەكەلدەردىڭ تەرەڭدىگى سونداي, ول مەملەكەتتىڭ تۇراقتىلىعى مەن تابىستىلىعى تۋرالى ماسەلەنى كۇن تارتىبىنە قويادى. بۇگىندە قازاقستاننىڭ الدىندا مىنانداي مىندەتتەر تۇر. بىرىنشىدەن, جاھاندىق داعدارىستىڭ مەملەكەت قۇرىلىسىنا ىقپالىنىڭ تەرىس ستسەناريىنە جول بەرمەۋ. ەكىنشىدەن, دامۋدىڭ قول جەتكىزىلگەن قارقىنىن ساقتاۋ. ۇشىنشىدەن, جاڭا سەرپىلىس ءۇشىن جاعدايلار دايىنداۋ. تورتىنشىدەن, الەمنىڭ دامىعان 30 مەملەكەتىنىڭ قاتارىنا قاراي جىلجۋدى جالعاستىرۋ. بۇتىندەي العاندا, بوي كورسەتىپ وتىرعان جاھاندىق سىن-قاتەرلەرگە قالىپتان تىس جانە كۇشتى جاۋاپ بەرۋ قاجەت. ءبىز «نۇرلى جول» جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتىنىڭ بارلىق مىندەتتەرىن شەشۋ جانە «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ باستى ماقساتىنا قول جەتكىزۋ ءۇشىن بەس ينستيتۋتسيونالدىق رەفورمانى دايەكتىلىكپەن جۇرگىزۋ بارىسىندا ءوز مەملەكەتىمىزدى نىعايتۋىمىز كەرەك.
بارشاعا بىردەي وسى زامانعى مەملەكەتوسى زامانعى, كاسىبي جانە اۆتونوميالى مەملەكەتتىك اپپاراتى بار مەملەكەت قانا قۋاتتى جانە تابىستى بولا الادى. بۇگىندە اكىمشىلىك مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ ساياسي دەڭگەيگە تاۋەلدى ەكەنىن كورمەۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل, ءتىپتى, ەشقانداي ساياساتسىز كاسىبي باسقارۋ قاجەت بولعان كەزدىڭ وزىندە دە شەشىمدەر قابىلداۋدى ساياساتتاندىرادى. مەملەكەتتىك اپپاراتتا بەلگىلى ءبىر قامقورشىنىڭ اينالاسىندا كوماندا قالىپتاسادى. بۇل كوماندالار كوبىنە-كوپ كاسىبيلىك ەمەس, جەرلەستىك قاعيداتى بويىنشا الىنعان تۋىستار مەن جاقىنداردان تۇرادى. مۇنداي پاترونات جەمقورلىققا جاعداي تۋعىزادى, تامىر-تانىستىقتى تۋىنداتادى, كادرلىق الەۋەتتى تومەندەتەدى. سونىمەن بىرگە ەڭبەككە اقى تولەۋدىڭ تومەندىگىنەن مەملەكەتتىك قىزمەت تارتىمسىز كۇيىندە قالۋدا. كوبىنە-كوپ مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردە ايقىن مانساپتىق كەلەشەك جوق, ال قىزمەتتە جوعارىلاۋ سول باياعى قامقورشىلارعا بايلانىستى. ماڭىزدى مەملەكەتتىك باعدارلامالار مەن جوبالار ءتۇرلى دەڭگەيلەردەگى جەكەلەگەن شەنەۋنىكتەردىڭ بىلىكسىزدىگىنەن «زارداپ شەگىپ» جاتادى. سوندىقتان مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر كورپۋسىن اعىمداعى ساياسي ۇدەرىستەر مەن جەكەلەگەن تۇلعالاردىڭ تامىر-تانىستىعىنا قارامايتىنداي اۆتونوميالى ەتىپ جاساۋ ماڭىزدى مىندەت بولىپ تابىلادى. سايلاۋلار, مينيسترلەردىڭ, اكىمدەر مەن وزگە دە باسشىلاردىڭ اۋىسۋى اكىمشىلىك مەملەكەتتىك قىزمەتكە اسەر ەتپەۋى ءتيىس. اعىمداعى پوزيتسيالىلىقتان مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ مانساپتىق مودەلىنە كوشۋ قاجەت. ءاربىر باسشى تومەننەن باستاپ بارلىق باسقارۋ ساتىلارىنان ءوتۋى ءتيىس. مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرگە, ولاردىڭ باسقارۋ ۇدەرىسىنە قوسقان ۇلەسىنىڭ ناتيجەلىلىگى بويىنشا ەڭبەككە اقى تولەۋدىڭ جاڭا جۇيەسىن ەنگىزۋ قاجەت. ولاردىڭ قىزمەتتەرى مەن ەكونوميكادا قول جەتكىزگەن تابىستارىنىڭ ءار جىلداعى ناتيجەلەرى بويىنشا ساياسي قىزمەتشىلەر ءۇشىن بونۋستار جانە اكىمشىلىك قىزمەتشىلەر ءۇشىن سىياقىلار تولەۋدى قاراستىرۋ قاجەت. بۇگىندە مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرگە تالانتتى كانديداتتاردى, سونىڭ ىشىندە جەكە سەكتوردان دا ىزدەۋدىڭ جاڭا ارنالارى قاجەت. بەلگىلى ءبىر لاۋازىمدارعا شەتەلدىك مەنەدجەرلەردى تارتۋ ورىندى – كوپتەگەن ەلدەر وسىلاي جاسايدى. مەملەكەتتىك قىزمەتكە قابىلداۋ ءۇشىن بىلىكتىلىك تالاپتارى قاتاڭداتىلىپ, بارلىق دەڭگەيلەردەگى مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردى تولىق اتتەستاتتاۋدان وتكىزۋ قاجەت. مەريتوكراتيا قاعيداتتارىن قورعاۋ جانە جەمقورلىققا جول بەرمەۋ بويىنشا جۇيەلى جۇمىستى جولعا قويۋ ماڭىزدى. مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى اگەنتتىگىنىڭ قۇرىلىمىندا جەكە دەربەس سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس ءبولىمىن قۇرۋ قاجەت. مەريتوكراتيا تەك مەملەكەتتىك اپپارات ءۇشىن عانا ەمەس, سونداي-اق, ۇلتتىق كومپانيالار مەن حولدينگتەردى قوسا العاندا, بارلىق مەملەكەتتىك سەكتور ءۇشىن دە جالپىعا ورتاق قاعيدات بولۋى ءتيىس. بىزگە مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى جاڭا زاڭ دايىنداۋ تالاپ ەتىلەدى. مەملەكەتتىك قىزمەت ءبىرتۇتاس قازاقستاندىق بىرتەكتىلىك قالىپتاستىرۋ ءۇشىن نەگىز بولۋى ءتيىس. مەملەكەتتىك قىزمەتكە ەتنوستىق قاتىستىلىعىنا قاراماستان, مەريتوكراتيا قاعيداتى نەگىزىندە ءوز الەۋەتىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن بارشاعا بىردەي مۇمكىندىك جاسالاتىن ادىلەتتى قازاقستان قوعامىنىڭ تۇپبەينەسى بولعانى ءجون.
زاڭنىڭ ۇستەمدىگىقازاقستاندا زاڭنىڭ ۇستەمدىگى مەن مەنشىك قۇقىعىنىڭ قورعالۋىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. بۇگىندە سوت جۇيەسىنىڭ ءالسىز بۋىنى – سۋديالاردى ىرىكتەۋ, ولارعا قويىلاتىن بىلىكتىلىك تالاپتارىنىڭ تيىمسىزدىگى, سۋديالار كورپۋسىنىڭ جەمقورلىققا بارۋى. بىزدە زاڭگەرلەر, ءتىپتى, سوت پروتسەستەرىنە قاتىسۋ تاجىريبەسىنسىز-اق سۋديا بولا الادى. بۇل كەيدە سۋديالار كورپۋسىندا بىلىكتىلىگى تومەن مامانداردىڭ پايدا بولۋىنا اكەلىپ سوعادى. سۋديالار تارس جابىق كورپوراتسيا بولماۋعا, سۋديالار قاتارىنداعى جەمقورلىقتىڭ ەمى بولىپ تابىلاتىن قوعامدىق سىننان تىس قالماۋعا ءتيىس. ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ جۇمىسى جۇرتشىلىق ءۇشىن اشىق ەمەس, پوليتسيا ازىرشە ازاماتتاردىڭ ۇلكەن سەنىمىنە يە بولا الماي كەلەدى. قازاقستاندىق سوت تورەلىگى مەن قۇقىق قورعاۋ جۇيەسى جەكە مەنشىك مۇددەلەردىڭ, ازاماتتاردىڭ قۇقى مەن بوستاندىعى ساقتالۋىنىڭ ساقشىسى بولۋعا ءتيىس. سوندىقتان, پوليتسيانىڭ مارتەبەسىن جوعارىلاتىپ, ونىڭ ازاماتتار الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ, اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى دامىتۋ, پاترۋلدىك قىزمەتتى بەينەتىركەۋ قۇرىلعىلارىمەن جابدىقتاۋ جانە باسقا دا ماسەلەلەر بويىنشا شارالار دەستەسىن دايىنداۋ قاجەت. پوليتسياعا كاسىبي جانە پسيحولوگيالىق ىرىكتەۋدىڭ جاڭا جۇيەسىن ەنگىزۋ, پوليتسەيلەردىڭ ءوز بىلىكتىلىگىن تۇراقتى جوعارىلاتۋى مەن ونى راستاپ وتىرۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى. سۋديالارعا بىلىكتىلىك تالاپتارىن قاتايتۋ كەرەك. سۋديالار كورپۋسىنداعى ورىننان ۇمىتكەر نوتاريۋستە, ءىىم-دە, پوليتسيادا نەمەسە زاڭگەرلەر دايىندايتىن جوو-دا ەمەس, كەمىندە 5 جىل سوت جۇيەسىندە ىستەگەن جۇمىس وتىلىنە يە بولۋى ءتيىس. كانديداتتار جۇمىسىنان بوساتىلعان نەگىزدە جانە ءبىر جىلدان كەم ەمەس مەرزىمدە سوتتارداعى سوت تاعىلىمداماسى ءۇشىن شارت رەتىندە قاتاڭ تەستىلىك ىرىكتەۋدەن ءوتۋى ءتيىس. كەز كەلگەن جوعارى تۇرعان سۋديا تومەن دەڭگەيدەگى سوتتاردا جۇمىس ىستەۋدەن وتۋگە ءتيىس. سونداي-اق, جۇمىسىن ەندى باستاعان سۋديالار ءۇشىن كەم دەگەندە ءبىر جىل سىناق مەرزىمىن ەنگىزگەن ماڭىزدى, ول ودان تابىستى وتكەننەن كەيىن تۇراقتى سۋديالىققا تاعايىندالا الادى. شەتەلدىك جانە وتاندىق ينۆەستورلار قازاقستاندىق سوت تورەلىگىنىڭ ادىلدىگىنە سەنىمدى بولۋلارى ءتيىس. وعان دەگەن سەنىمدى ارتتىرۋ ءۇشىن ينۆەستيتسيالىق داۋلاردى قاراۋعا شەتەلدىك سۋديالاردى تارتۋ جانە ونداي داۋلاردى شەتەلدىك جانە حالىقارالىق سوتتاردىڭ ەڭ وزىق ۇلگى-قالىپتارى بويىنشا قاراستىرۋ كەرەك. قازاقستان ارمياسىن جاڭعىرتۋ – ەرەكشە ماسەلە. ول وسى زامانعى, ۇتقىر, كاسىبي بولۋى ءتيىس. ارميانىڭ جاۋىنگەرلىك قابىلەتىن ارتتىرۋ الدىڭعى قاتارلى قارۋ-جاراقتارمەن جانە تەحنيكامەن جاراقتاندىرۋ ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتىلۋى كەرەك.
ورنىقتى ەكونوميكاەڭ الدىمەن, بۇل – ورتا تاپتى جەدەلدەتە قالىپتاستىرۋ ءۇشىن جۇرگىزىلەتىن ەكونوميكالىق رەفورمالار كەشەنى. ساپالىق وسىمگە شىعۋ جانە ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ ءۇشىن ءبىز يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدامىز. ول دەر كەزىندە قولعا الىنعان جانە اسا قاجەت شارا بولىپ تابىلادى. الايدا, وڭدەۋشى سەكتور ازىرشە ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ درايۆەرىنە اينالا العان جوق. ونەركاسىپتى دامىتۋداعى يندۋستريالىق ساياساتتىڭ تيىمدىلىگى 1 پايىزعا زورعا جەتەدى. ۋربانيزاتسيا دەڭگەيى تومەن, حالىقتىڭ 43 پايىزدان استامى اۋىلدى جەرلەردە تۇرادى. ونىڭ ۇستىنە, اۋىلداعى ءونىم وندىرۋشىلەر سالىق تولەمەيدى دەسە دە بولادى. سونىمەن ءبىر مەزگىلدە, قوسىمشا قۇنى تومەن سالالار ءونىمى ءوندىرىسىن سۋبسيديالاۋعا بيۋدجەتتەن قىرۋار قارجى بولىنۋدە. قازىر كەدەن رەسىمدەرى مەن تاريف ساياساتى كۇردەلى, تاريفتىك ەمەس كەدەرگىلەر الەمدىك تاجىريبەگە كەرەعار كەلەدى. يندۋستريالاندىرۋ جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ مەن قازاقستاننىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن دامىتۋعا باعىتتالعان. ورتا مەرزىمدىك كەزەڭدە شەشۋشى مىندەت ەكونوميكالىق ءوسىم ىرعاعىن كۇرت «قۇلاتۋعا» جول بەرمەۋ بولىپ تابىلادى. جۇمىستىڭ قورىتىندىسى ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ ەسەبىنەن الىناتىن جاڭا ءۇش-ءتورت ەكسپورتتىق ءونىمنىڭ تۋىنداۋى بولۋى ءتيىس. دامۋدىڭ جاڭا كەشەندىك باعدارلامالارى نەگىزىندە اۋىل شارۋاشىلىعى شيكىزاتتارىن قايتا وڭدەۋ سەكتورىن دامىتۋ ماڭىزدى. وسى ورايدا, ترانسۇلتتىق كومپانيالاردىڭ قاتىسۋىمەن شامامەن 10 ءىرى جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا كىرىسۋ قاجەت. شەشۋشى باعىت قىزمەت كورسەتۋ سالاسىن, باستىسى – سەرۆيستىك سەكتوردىڭ شاعىن جانە ورتا كاسىپورىندارىن دامىتۋ بولىپ تابىلادى. شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋ, ازاماتتار مەنشىگىن قۇقىقتىق قورعاۋ, ولاردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ تەتىكتەرى داميتىن بولادى. بۇل – اۋىلدى جەرلەردەگى ارتىق ەڭبەك رەسۋرستارىن ءسىڭىرۋدىڭ ماڭىزدى ماسەلەسى. ءتۋريزمدى دامىتۋدىڭ جاڭا باعدارلاماسىن قابىلداعان ءجون. قازاقستاننىڭ ينتەگراتسيالىق ساياساتى بارىسىندا وتكەن جىلداردا, تۇتاستاي العاندا, ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزدىڭ الەمدىك شارۋاشىلىق بايلانىستارعا تارتىلۋىن كەڭەيتۋ ءۇشىن اسا ماڭىزدى قۇرالدار قالىپتاستىرىلدى. سولاردىڭ نەگىزىندە ءبىزدىڭ وندىرۋشىلەرىمىزدىڭ ۇلكەن وڭىرلىك نارىقتارعا ەنۋىنە, سونداي-اق, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتا كەدەندىك جانە يمپورتتىق-ەكسپورتتىق رەسىمدەردى وڭتايلاندىرۋعا قول جەتكىزۋ كەرەك. الماتىدا قارجى ورتالىعىن قۇرۋ ۇدەرىسى جوعارى سەرپىنگە يە بولۋى ءتيىس. بۇل جەردە الماتىنىڭ ارنايى مارتەبەسىن زاڭنامالىق بەكىتۋ ماڭىزدى.
بولاشاعى ءبىرتۇتاس ۇلتوتكەن جىلداردا قازاقستان تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ مەن قوعامدىق كەلىسىمدە ايتارلىقتاي تابىستارعا جەتتى. قازاقستان كونستيتۋتسياسى ناسىلدىك, ەتنوستىق, ءدىني جانە الەۋمەتتىك قاتىستىلىعىنا قاراماستان, بارلىق ازاماتتاردىڭ قۇقىقتىق تەڭدىگىنە كەپىلدىك بەرەدى. قازاقستاندىق بىرتەكتىلىك ازاماتتىق قاعيداتىنا نەگىزدەلۋى ءتيىس. وسىنداي جاعدايدا بىرتەكتىلىك ورنىقتى جانە تابىستى مەملەكەتتىڭ ەڭ سەنىمدى ىرگەتاسى بولادى. ءار ازامات ەلدىڭ تابىسى ونىڭ ءوزىنىڭ دە تابىسى ەكەنىن سەزىنۋى ءتيىس. قازاقتارعا مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت رەتىندە ەرەكشە جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەدى. قازاقتار قازاقستاندىق بىرتەكتىلىكتى قالىپتاستىرۋعا ماڭىزدى ىقپال جاساۋى كەرەك. تىلدەردىڭ ۇشتۇعىرلىلىعىن – قازاق, ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىن دامىتۋ – قوعامدى توپتاستىرۋدىڭ, ونىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋدىڭ كەپىلى. ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز – قازاقستاندىقتاردىڭ جاڭا جالپىۇلتتىق مۇراتتار مەن قۇندىلىقتاردى – قۇقىقتىڭ ۇستەمدىگىن, جەكە مەنشىكتى قورعاۋدى, مەملەكەتتىك داستۇرلەردى, قازاقستاندىق قۇندىلىقتار مەن تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى تابىستاردى وزدەرىنىڭ ەتنوستىق مىنەز-ق ۇلىق مودەلدەرىنەن جوعارى قويۋىنا قول جەتكىزۋ. بارلىق قازاقستاندىقتار ءۇشىن قازاقستاندىقتىڭ بويىندا ازيالىقتىڭ دا, ەۋروپالىقتىڭ دا جاقسى قاسيەتتەرىن شىنايى سۇزگىدەن وتكىزەتىن ەۋرازيالىق يدەياسى بىرىكتىرۋشى بولىپ تابىلادى. مەملەكەتتىڭ كونستيتۋتسيالىق اكت تاقىلەتتەس اسا ماڭىزدى قۇجاتى رەتىندە رەسىمدەلگەن ماڭگىلىك ەل يدەياسى جالپىازاماتتىق قۇندىلىقتار جۇيەسى قاتارىندا كورىنۋى ءتيىس. مەكتەپتەردە بۇكىلقازاقستاندىق ماڭگىلىك ەل يدەياسىنىڭ قۇندىلىقتارىن وقىتۋ باعدارلاماسىنا ەنگىزۋ قاجەت.
اشىق جانە حالىققا ەسەپ بەرۋشى مەملەكەتقازاقستان قوعامى وزگەرىستەرگە كەزەڭ-كەزەڭىمەن بەيىمدەلىپ كەلەدى. بۇل – بىزگە ىشكى قاراما-قايشىلىقتاردىڭ ۋشىعۋىنا ۇرىنباي, ساياسي تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ماڭىزدى فاكتور. كوپتەگەن ەلدەردىڭ تاجىريبەسى كورسەتىپ وتىرعانىنداي, «اۋەلى – قۋاتتى مەملەكەت پەن ەكونوميكا, سودان كەيىن – ساياسات» قاعيداتىن بۇزۋ اپاتتارعا, قوعامنىڭ كۇيرەۋىنە الىپ بارادى. وندايلاردىڭ بىرەۋلەرىندە ساياسي رەجىمدەردىڭ تۇراقسىزدىعى ورىن السا, ەكىنشىلەرىندە ەكونوميكا كۇيرەپ, جانجالدار, ءتىپتى, ازامات سوعىستارى پايدا بولادى. سوندىقتان قازىر مەملەكەتتىك باسقارۋ مەن ەكونوميكالىق دامۋ سالالارىندا ينستيتۋتسيونالدىق رەفورمالاردى اياقتاپ, تەك سودان كەيىن عانا دەموكراتيالاندىرۋ بويىنشا بىرقاتار ماڭىزدى شارالار قابىلداۋ ماڭىزدى. رەفورمالاردىڭ «4+1» فورمۋلاسى بويىنشا تاكتيكاسى ۇتىمدى. بارلىق تابىستى مەملەكەتتەر ناق وسىنداي جولدان وتكەن. مۇنداي دايەكتىلىكتى ساقتاۋ مەملەكەتتى ساياسي تۇراقسىزدىق قاتەرىنە ۇرىندىرماي جاڭعىرتۋدىڭ جالعىز جولى ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. بىرىنشىدەن, مەملەكەتتىك ورگاندار باسشىلارى ەسەپتىلىگىنىڭ جۇمىس تاجىريبەسىن كەڭەيتۋ كەرەك. ەكىنشىدەن, شەشىم قابىلداۋ ۇدەرىسىنىڭ مولدىرلىگىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. ازاماتتار جوعارى مەملەكەتتىك ورگاندار شەشىم قابىلدايتىن ۇدەرىستەرگە «اشىق ۇكىمەت» تەتىگى ارقىلى بەلسەندى تارتىلۋى ءتيىس. بۇعان جاريا اقپاراتتارعا قولجەتىمدىلىك تۋرالى جاڭا زاڭ نەگىز بولادى, الدىمىزدا ونى دايىنداپ, قابىلداۋ مىندەتى تۇر. مەملەكەتتىك ورگاندار مەن اكىمدەر جانىنداعى قوعامدىق كەڭەستەردىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ ماڭىزدى. ۇشىنشىدەن, ازاماتتىق بيۋدجەتتەندىرۋدى ەنگىزگەن ءجون. اڭگىمە ازاماتتىق قوعام وكىلدەرىنىڭ وڭىرلەردە بيۋدجەت قارجىسىن بولۋگە قاتىسۋى تۋرالى بولىپ وتىر. تورتىنشىدەن, شاعىمدانۋ جۇيەسىن نىعايتۋ ماڭىزدى. زاڭنامادا ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ ءىس-قيمىلىنا شاعىمدانۋ بويىنشا مۇمكىندىكتەرى كەڭەيتىلۋى ءتيىس. اڭگىمە اكىمشىلىك يۋستيتسيا جۇيەسىن قۇرۋ تۋرالى بولىپ وتىر. بەسىنشىدەن, قوعامنىڭ ءوزىن ءوزى رەتتەۋىن كەڭىنەن ەنگىزۋدى قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. بيلىك وكىلەتتىلىكتەرىن ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنا بەرە وتىرىپ, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جاۋاپكەرشىلىك ايماعىن قىسقارتۋ قاجەت. وسى بەس باعىت بويىنشا وڭ ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋ جاعدايىنا وراي, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار سايلانبالىلىعىنىڭ جاڭا جۇيەسى جونىندەگى ماسەلەنى شەشۋگە بولادى. ءبىزدىڭ ەرەكشەلىكتەرىمىز بەن داستۇرلەرىمىزدى ەسەپكە الا وتىرىپ, پرەزيدەنت, پارلامەنت جانە ۇكىمەت اراسىنداعى بيلىك وكىلەتتىلىكتەرىن قايتا ءبولۋدى قاراستىراتىن كونستيتۋتسيالىق رەفورما كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇرگىزىلەتىن بولۋى ءتيىس. وسىلايشا, بەس ينستيتۋتسيونالدىق رەفورمانىڭ ارقايسىسى – ەل ءۇشىن وراسان زور سىناق. ونىڭ ۇستىنە بۇل – قارجىلاي شىعىن مەن كاسىبي باسشىلىقتى تالاپ ەتەتىن كۇردەلى جۇمىس. مۇنداي رەفورمالاردىڭ تابىستىلىعىنا تەك بيلىك پەن حالىقتىڭ بەرىك ەرىك-جىگەرىنىڭ ارقاسىندا عانا قول جەتەدى. الەمدىك تاجىريبە كورسەتىپ وتىرعانىنداي, قۋاتتى مەملەكەت پەن دامىعان قوعام قالىپتاسۋى ءۇشىن كوپتەگەن ونجىلدىقتار – تۇراقتى تۇردە ىلگەرى جىلجيتىن 40-50 جىل قاجەت. ۇسىنىلىپ وتىرعان شارالار قوعامدىق قاتىناستار جۇيەسىن تۇبەگەيلى وزگەرتەدى. ولاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن مەن پرەزيدەنت جانىنان جاڭعىرتۋ بويىنشا ۇلتتىق كوميسسيا قۇرۋدى ۇسىنامىن. ول بۇكىل رەفورمالار كەشەنىن جۇزەگە اسىرۋ جۇمىستارىن ۇيلەستىرەتىن بولادى. وسىلايشا, ءبىزدىڭ الداعى جىلدارداعى ەڭ باستى مىندەتىمىز – اتالعان بەس ينستيتۋتسيونالدىق رەفورمانى ىسكە قوسىپ, كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسىرۋ. ءبىزدىڭ ورتاق رۋحاني كۇشىمىز بەن اسقاق ماقساتىمىز: ماڭگىلىك ەل! ول ءبىزدىڭ ءححى عاسىرداعى دامۋىمىزدى پروگرەسس قۋاتىمەن تولتىراتىن بولادى. قىمباتتى مەنىڭ قازاقستاندىقتارىم! حالىقتىڭ تاعدىرى – مەنىڭ تاعدىرىم! ءاربىر قازاقستاندىق وتباسى باقىتقا جەتسە – مەنىڭ جەكە ءوزىمنىڭ دە باقىتقا جەتكەنىم! مەن ءۇشىن بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ اشىق اسپان استىندا ءبىر-بىرىنە دەگەن سەنىممەن جانە كەلىسىممەن ءومىر ءسۇرىپ, ەڭبەك ەتكەنى وتە ماڭىزدى. ادامداردىڭ وسىنداي ناقتى ءومىرى – مەن ءۇشىن ەڭ جوعارى ماراپات. مەن ارقاشان حالىق پەن مەملەكەتتىڭ يگىلىگى ءۇشىن جۇمىس ىستەيتىن بولامىن! مەنىڭ ومىردەگى بار ماقساتىم وسى! مەن حالىقتىڭ ەڭبەگىم مەن ساياساتىما قولداۋ كورسەتەتىنىنە سەنەمىن! مەن ەلىم دەگەن بارشا جانداردى ورتاق ماقساتقا جۇمىلۋعا, جەڭىسكە جەتۋگە شاقىرامىن! جاريالاۋ اقىسى وسك ارقىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتتىگىنە كانديدات ن.ءا.نازارباەۆتىڭ سايلاۋ قورىنىڭ ەسەبىنەن تولەندى.